Spomenik prirode Vrela rijeke Cetine

O lokalitetu

Vukovića vrilo Spomenik prirode Vrela rijeke Cetine

KATEGORIJA ZAŠTITE: hidrološki spomenik prirode
GODINA ZAŠTITE: 1972.
POVRŠINA: 2,13 ha
POLOŽAJ: Općina Civljane – oko šest kilometara sjeveroistočno od naselja Civljani

Vrela rijeke Cetine, uključujući prvih dvjesto metara toka, sastoje se od nekoliko vrela koja su nastavci izoliranih podzemnih tokova dinarskog masiva što u dodiru s nepropusnim laporima izbijaju na površinu. Tri su glavna vrela: Veliko ili Cetina vrilo, Vukovića vrilo i Batića vrilo. Nalaze se u podnožju Dinare, na prosječnoj nadmorskoj visini od 380 m, na sjeverozapadnom dijelu Cetinskog polja nedaleko od Vrlike. Vrela osim znanstvene imaju i estetsku vrijednost, a ubrajaju se među najljepša krška vrela Hrvatske. Veliko vrilo potopljeni je speleološki objekt istražen do dubine od 150 m. Šestotinjak metara sjeverno od izvora, u zaseoku Milaši, na nadmorskoj visini od 430 m, nalazi se špilja Gospodska pećina ili Gostinjska špilja. Krajem 1776. istražio ju je i opisao prvi hrvatski speleolog Ivan Lovrić (Sinjanin). Do sada je istražena u dužini od oko 2 800 m. U špilji su pronađeni ostaci kamenog i kremenog oruđa iz neolitika, ulomci keramičkih posuda i kosti špiljskog medvjeda (Ursus spelaeus) iz pleistocena.

U hladnoj vodi Velikog vrila žive tri ribe uvrštene u Crvenu knjigu slatkovodnih riba Hrvatske.

U blizini izvora nalaze se ostaci starohrvatske crkve sv. Spasa iz 9. st. Crkva je važna predromanička građevina, s najstarijim zvonikom u Hrvata. Oko crkve nalazi se dosad najveća istražena nekropola, s više od tisuću grobova, u kojima su pronađeni vrijedni arheološki nalazi.